عزيز مصطفايي[1]
*مقدمه :
یکی از اساسی ترین شاخص های هویت فرهنگی زبان است از طریق زبان فرهنگ به طور مداوم باز تولید و از نسلی به نسل دیگر انتقال می یابد علاوه بر نقش انتقال و باز تولید فرهنگی زبان عامل همبستگی و تقویت روح ملی خواهی و قوم گرایی است . زبان از دیدگاه ملی خواهان و قوم گرایان عامل مهم هویت سازی است واز دید اجتماعی و در یک چهارچوب فرهنگی ملی و قومی زبان سرآغاز هویت است به همین دلیل ملی گرایان در هرکجا که هستند برآنند زبان ملی آنجارواج کامل و تام یابد . زبان یک پدیده اجتماعی است و منعکس کننده ویژگیهای جامعه ای است که در آن بکار می رود و آینه تمام نمای فرهنگ مردمی است که به آن زبان سخن می گویند میان فرهنگ و تمدن یک جامعه و زبانی که مردمان آن جامعه با آن تکلم می کنند ارتباط تنگاتنگ و متقابلی وجود دارد بدین معنی که فرهنگ بر سخن و کاربرد زبان تاثیر می گذارد و زبان می تواند بر تعبیرهای فرهنگی از واقعیت تاثیر گذارد . مسأله یافتن ریشه قطعی زبانهای عالم و از آن جمله زبان کردی از دیرباز امروز مورد اختلاف عقیده پژوهشگران بوده و می باشد در حالی که اصولاً تلاش برای رسیدن به آبشخور و تبار زبانهای بشر در این روزگار نه تنها نتیجه بخش نخواهد بود بلکه تباه کردن وقت است و اساساً حل این معما بر روند حرکت طبیعی و قهری زبان نیز هیچگونه تاثیر مثبتی ندارد . در حالی که آنچه از نظر علم زبان شناسی مورد انتظار و حائز اهمیت است بررسی وضع موجود زبانهای عالم است بنابراین در مورد زبان کردی نیز صرف نظر از پیشینه دور و دراز و تاریخچه کهن آن به واقعیت انکارناپذیر و عینی و ملموس این زبان در روزگار فعلی باید توجه نمود که امروزه زبان کردی با انشعابهای متنوع آن بالغ بر 40 میلیون نفر در نقاط مختلف گویش دار دارد و به عنوان یکی از زبانهای فعال و زنده دنیا در مجامع و سازمانهای جهانی شناخته شده و نام آن ثبت گردیده است . امروزه مردمان کرد زبان علاوه بر اینکه در غالب نقاط جهان پراکنده اند اختصاصاً در بخش وسیعی از خاورمیانه که سرزمین اجدادی و زادگاه آنان است و غالباً به نام کردستان معرفی گردیده است سکونت دارند ؛ در حالی که به دلیل تاثیر عوامل گوناگون سیاسی ، جغرافیایی ، اجتماعی ، فرهنگی و ..... در چگونگی سخن گفتن آنها تغییراتی به وجود آمده است که در بدو امر برای شنونده غیر کرد زبان درشنیدن این زبانهای متنوع تصور چند زبان مختلف حاصل می شود اما اگر از گویش داران کرد در هر نقطه عالم علی رغم اختلافی که در سخن گفتن آنها وجود دارد از نوع زبان آنان سوال شود همگی بدون استثناء نوع زبان خود را «کردی» معرفی می کنند و این اشتراک عقیده روشن ترین دلیل مبنی بر «یکی» بودن آبشخور اصلی شاخه های متنوع این زبان است البته چنین ادعائی تنها منحصر به زبان کردی نیست و در مورد زبانهای دیگر چون فارسی ، عربی ، انگلیسی ، روسی ، چینی ، اسپانیولی و ......... نیز درست است .
*شاخه های زبان کردی امروز و حوزه جغرافیایی هر کدام
الف) کرمانجی شمالی : این شاخه دارای گونه های زیر است : جزیره ای ، هکاری ، بایزیدی ، بوتانی ، شمیدینانی ، بادینانی
حوزه جغرافیایی
1- در ترکیه : مناطق کرد نشین جزیره ، دیاربکر ، ارزروم ، بایزید ، هکاری ، ماردین ، بتلیس ، حران ، اگری ، شمدینان
2- در عراق : عقده ، دهوک ، زاخو ، عمادیه ، سنجار و .....
3- در ایران : ارومیه ، سلماس ، ماکو ، نقده ، برادوست ، ترگور ، مرگور ، و کردهای خراسان
4- در سوریه : تمام مناطق کرد نشین از جمله : قامیشلی ، حسکه
5- کردهای ساکن : ارمنستان ، آذربایجان ، گرجستان ، ترکمنستان و ......
ب) کرمانجی جنوبی (سورانی) : این شاخه دارای گونه های زیر است : مکریانی ، سورانی (به طور اخص) ، اردلانی ، جافی
حوزه جغرافیایی
1- مکریانی در ایران : مهاباد ، بوکان ، سردشت ، پیرانشهر ، نقده ، اشنویه
2- سورانی (به طور اخص)
2-1 در عراق : سلیمانیه ، کرکوک ، اربیل ، موصل ، روانداز ، چم چمال ، شقلاوه ، کویه ، قلعه دیزه
2-2 در ایران : سقز ، بانه ، مریوان ، تکاب
3 – اردلانی در ایران : سنندج ، دیواندره ، کامیاران ، لیلاخ ،قروه
4- جافی
4-1 در عراق : شهر زور ، کرکوک ،حلبجه، کلار ، کفری و .....
4-2 در ایران : جوانرود ، روانسر ، سرپل ذهاب ، ثلاث باباجانی،باینگان،قسمت هایی ازشهرستان پاوه
ج) کلهری ،کرمانشاهی – لری
این شاخه دارای گونه های زیر است : کرمانشاهی ، لری ، فیلی ، لکی ، بختیاری
حوزه جغرافیایی
1- کرمانشانی
1-1 در ایران : کرمانشاه ، دالاهو صحنه ، کنگاور ، قصر شیرین ، هرسین ، سنقر کلیایی ، اسلام آباد ، قروه ، بیجار ، ایلام ، ایوان ، آبدانان ، مهران ، دهلران
2-1 در عراق : خانقین ، مندلی ، نواحی بدره و ....
2- لری ، لکی ، فیلی ، بختیاری
در ایران : لرستان ، پشتکوه ، بخشی از ایلام و .....
د) گورانی (هورامی) – زازایی
این شاخه دارای گونه های زیر است : گورانی (اورامی) ، زازایی
حوزه جغرافیایی
1- گورانی (اورامی)
2-1 در ایران : اورامان تخت شامل جنوب مریوان ، ژاو رود ، اورامان لهون شامل پاوه ، نوسود ، نودشه
1-2 در عراق : بیاره ، تویله ،مناطقی از حلبجه، منطقه زنگنه و کاله یی در کرکوک
2- زازایی
در ترکیه : بخشهائی از مناطق : بین گول ، دیرسیم ، خارپوت ، معدن ، ارزنجان ، دیاربکر، اورفا ، بتلیس
شایسته بحث است که در مناطقی که برای هر کدام از شاخه هایی زبان کردی به طور اختصاصی ذکر شده است گویش داران سایر شاخه نیز کم و بیش وجود دارند و آنچه بیان شده است صرفاً براساس اکثریت گویش داران هر شاخه در هر منطقه است .
*دستور زبان :
اکنون زبان کردی با وجود دو نوع حروف عربی و لاتین نوشته می شود . در کشورهای ایران – عراق و سوریه نوشتن کردی با حروف عربی و در ترکیه و شوروی با حروف لاتین نوشته می شود . الفبای کردی مرکب از 28 حرف بترتیب زیر است .
ا – ء – ب – پ – ت – ج – چ – ح – خ – د – ر – ز – ژ – س – ش – ع – ف- ق – ڤ (میان واو و فا) تلفظ می شود . ک – گ – ل – م – ن – و – (واو کوتاه) و (وا بلند) ه – ی – چنانچه می بینید حروف ط– ظ – ص – ض- ذ – ث – در کردی وجود ندارد و به جای (ط) حرف (ت) به جای ظ – ذ – ض – حرف ز و بجای ص – ث حرف( س) نوشته و تلفظ می شود و در عوض حرفی بنام (ڤ) مخصوص بخود دارد که صدائی ما بین (و) و ف دارد مانند تا ڤگه = آبشار . حرف ل نیز در کردی دو نوع تلفظ می شود ل بزرگ که تلفظی همچون ض در عربی دارد و اغلب برای مبتدیان حتی کرد زبانان با حرف ض عربی اشتباه می شود مانند کال = نرسیده و دیگری ل کوچک که تلفظی مانند ل فارسی دارد مانند لیوار = لبه برای تشخیص ل بزرگ از کوچک بر روی آن علامت (^) می گذارند مانند خال = نشانه حرف ل بزرگ در فارسی وجود ندارد ولی در زبان انگلیسی فراوان تلفظ می شود و هر جا حرف ماقبل l حرف A باشد صدای لام کردی می دهد و فارسی زبانان که با زبان انگلیسی آشنایی دارند می توانند صدا و طرز تلفظ بزرگ را از روی این کلمات انگلیسی بفهمند . SHALL – SPICUAL همچنین در زبان کردی دو نوع (ر) موجود است . یکی (ر) بزرگ که بالا یا پایین آن (^) می گذارند (اکنون بیشتر علامت (^)در پایین ر می گذارند ) مانند روژ= روز و این نوع تلفظ ر در فارسی نیز وجود دارد مانند روز – راه – راست ولی در فارسی علامتی بر روی آن نمی گذارند و تلفظ آن سماعی و از راه تمرین و ممارست است . نکته قابل ذکر در مورد حرف (ر) در کردی این است که تمام (ر) های که در اول کلمات می آیند (ر) بزرگند و اگر علامت (^) نیز در زیر یا روی آن نوشته نشود مانعی ندارد . البته (ر) بزرگ در وسط و آخر کلمات نیز می یابد ولی (ر) کوچک همیچوقت در اول کلمات نمی آید . حروف صدا دار (مصوتها ) در کُردی بدینقرارند : ا – ه – و – وو – ی – ی ی . در زبان کردی (و) بر دو قسم است یکی واو طولانی که بصورت (وو) نوشته می شود و کشیده می شود مانند :کورد – گول – بولبول و همچنین یک نوع (و) به نام (و) کراوه و ه بمعنی (باز) داریم که بر روی آن علامت (^) می گذارند مانند گول – چول و همچنین یکنوع (ی) به نام (ی) کراوه وه یا باز داریم مانند دی و سی و کی که همان کسره عربی محسوب می شود و بر روی آن علامت (^) می گذارند . همزه اول کلمه پیوسته بصورت کرسی نوشته می شود مانند : ئه ندازه – ئازاد – ئاشه وان – ئیران و در وسط و آخر کلمه همزه اگر ساکن باشد به صورت اصلی خود (ء) نوشته می شود و چنانچه همزه ی وسط و آخر کلمه متحرک باشد مثل همزه اول کلمه باز به صورت کرسی نوشته می شود مانند سوئال – هه رئیستا . در زبان کردی تشدید وجود ندارد و به جای آن حرفی را که مشدد می گیرد دو بار تکرار می کنند ؛ مانند : زللـه در کردی هر جا بعد از همزه الف باشد (مد) به همزه وصل می گردد مانند ئاسن که با رسم الخط فارسی آسن نوشته می شود و یا بالعکس اگر بخواهیم کلمه آرد فارسی را با رسم الخط کردی بنویسیم اینطور می نویسیم (ئارد) .
منابع:
1- رخزادی ، علی، آواشناسی و دستور زبان کردی ، 1379 انتشارات الوند
2- ایلخانی ، مصطفی، خوداموز کامل کردی انتشارات محمدی سقز
3- امینی ، امیر، تحقیقی پیرامون زبان کردی 1377 انتشارات هدف ، تهران
[1] كارشناسي ارشد مردم شناسي دانشگاه تهران